<p>In Zaltbommel liggen vier Joodse begraafplaatsen en een grafheuvel. Dit is de oude Joods begraafplaats aan de Oliemolen, achter de Nonnenstraat in Zaltbommel.</p>

In Zaltbommel liggen vier Joodse begraafplaatsen en een grafheuvel. Dit is de oude Joods begraafplaats aan de Oliemolen, achter de Nonnenstraat in Zaltbommel.

'Als je het zoekt, zul je het vinden'

Op de eerste zondag van september is het de Europese Dag van de Joodse cultuur. Een dag waarvan het doel is om te laten zien hoe de Joodse cultuur en traditie verankerd is in de plaatselijke cultuur. We gingen op zoek naar hoe de Joodse cultuur in Zaltbommel zichtbaar is.

door Marielle Pelle

Zaltbommel - “In 1864 werd in Zaltbommel een synagoge gebouwd. Zaltbommel telde een Joodse gemeenschap met 250 leden, leden uit de regio, van Herwijnen tot aan Kerkdriel”, vertelt Hen Meesterman van de stichting Mikwe. “Het Mikwe, een oud Joods badhuis, is een Joodse erfenis in Zaltbommel”, zoals Meesterman het zelf omschrijft. “De synagoge is in 1946 opgeheven omdat bijna alle joden waren vermoord of ondergedoken. Gelukkig hebben we later het Mikwe kunnen bewaren en het oude badhuis als expositieruimte over het Joodse leven in Zaltbommel kunnen realiseren.” Lopend door de Minnebroederstraat valt het Mikwe niet direct op, al zijn de contouren van de oude synagoge nog steeds zichtbaar in de nieuwbouw erom heen. Wel valt de David, die het raam van het pand siert, direct in het oog, wat daarmee de plaats in het stadsbeeld laat zien.

Zichtbaar
“De Joodse geschiedenis is nog steeds zichtbaar. Als je het zoekt dan vind je het”, zegt de Zaltbommelse historicus Aart Vos met overtuiging. Met passie en getuigend van veel kennis vertelt Vos dat tegenover de synagoge het Nutsgebouw stond, het verenigingsgebouw. Hierin zaten verenigingen van biljart tot muziek. De joden hadden hier een voortrekkersrol in. Meesterman zucht en zegt: “Dat maakt het zo hard, dat dit de plaats was waar ze moesten verzamelen, vanwaar ze naar het station moesten lopen en op transport gingen naar Westerbork en Vught.”

“Hier staan veel huizen waar Joden hebben gewoond”, vertelt Vos. “Je ziet het aan de buitenkant niet meer, maar vroeger hing er bij alle Joodse panden een Mezoeze aan de deur. Een kokertje waarin een perkament rolletje zit, met een tekst uit Deuteronomium: ‘Ik ben de Heere uw God!’” Meesterman vult aan: “Aan de deurpost van het Mikwe hangt er nog steeds een. Het is gebruikelijk dat je als eerbetoon hier je hand oplegt.”

Toch is er nog steeds Joodse geschiedenis zichtbaar. Ze vertellen over de Stolpersteine, struikelstenen. Door heel Europa liggen 60.000 struikelstenen. In Zaltbommel liggen er 51 bij huizen waar Joden hebben gewoond, daarnaast nog negen in Rossum en zes in Herwijnen. Meesterman legt uit: “Als je zo’n steen ziet liggen en je maakt de buiging om de tekst te lezen, dan is dat een eerbetoon.”

Ook zijn er vier Joodse begraafplaatsen en een Joodse grafheuvel in Zaltbommel. De vele begraafplaatsen in deze kleine stad maken duidelijk welke omvang de Joodse gemeenschap had. Vos legt nauwkeurig uit: “Joodse graven worden nooit geruimd, zij geloven in de wederopstanding. Het niet ruimen van Joodse graven is in de 19e eeuw overeengekomen en is nog steeds wettelijke geregeld.” Meesterman verwoordt het mooi en integer: “Joden hebben het eeuwige leven, ook al zijn ze gestorven!”

Lopend door de binnenstad komen we langs panden, lezen de struikelstenen en brengen een bezoek aan de oudste Joodse begraafplaats, de grafheuvel van 1748. We bladeren door het boekje over de Joodse geschiedenis in Zaltbommel, geschreven door Aart Vos. Op pagina 11 bekijken we een schoolfoto met kinderen. Vos wrijft over de pagina en zegt: “Al deze kinderen zijn vermoord.” Hij vertelt over de afschuwelijke kindertransporten.

Gottschalk
In de Waterstraat stond hotel Gottschalk, een belangrijk pand in de Joodse geschiedenis; het verborg Joodse onderduikers. Meesterman vertelt over Alex Hes, een Joodse man uit Zaltbommel die de oorlog overleefde nadat hij ondergedoken zat in Gottschalk. “Een aantal jaren geleden heeft Alex Hes in dit pand zijn verhaal verteld. Het kostte moeite om hem zover te krijgen, want zestig jaar na de oorlog was hij nog bang. Bang wat er zou gebeuren als hij zijn verhaal vertelde.” Vos vertelt dat het momenteel wordt verbouwd en dat er appartementen komen, maar dat de eigenaar heeft toegezegd dat er momenten zullen zijn dat de geschiedenis van dit pand zichtbaar zal zijn.

We lopen verder en staan stil op de oude Joodse begraafplaats, verscholen tussen het groen rond de vroegere Oliemolen. We staan stil tussen de oude stadsmuren, stenen en zerken die alles gezien hebben, maar dat niet kunnen vertellen. Toch verankeren ze de Joodse geschiedenis in de stad Zaltbommel.

Meer berichten

Het lokale nieuws in uw mailbox ontvangen?

Aanmelden